Yaz tatilleri ve evler...

Eric, Cezayir'deki tatilinden döndü. Üç haftadır oradaydı. Eric, bir Fransız. Eşi Belçikalı. Munis, sempatik, zeki bir adam. Mutfakta konuşuyorduk. Matthieu geldi, sonra Gabriel. Eric'e tatili nasıldı sorduk. Anlattı biraz maceralı biraz egzotik biraz tehlikeli malum Cezayir hayli karışık bilhassa güneyde.
Sonra biri sordu: "Yaz tatili planları neler?" Biri geçen sene Portekiz'deydi o yüzden bu yaz belki İspanya. Bir diğeri Litvanya'da bir konferans var o tarafları hiç gezmedim ardından bir "road trip" fena olmaz. Bir diğeri Fas belki hem ucuz da. Ve bana geldi sıra. Eve giderim herhalde dedim. Eve...

Ev...

İki bilemedin üç haftalığına...

Diğerleri -yani burada tanıdıklarım çoğunlukla- tatil zamanı geldiğinde tatile gidiyorlar sahiden evlerini bırakarak. Bense eve gidiyorum her tatilde. Benim için tatil eve gidebilme lüksü.

İnsanın evini iki haftaya sığıştırması kolay değil. Tatillerim eve dönmek olduğundan beri zaman daha bir hızlı geçer oldu. Günler, haftalar elimden kayıp geçer oldu.

Hayatımda ilk kez bir uçağa halama giderken binmiştim. Sidney'e. Tam sekiz sene evvel. Ama sanki dün gibi. Aklım almıyor bu kadar çabuk geçmesini zamanın. Artık halam yok. Tam iki sene oldu. O halde onu kaybetmeden evvel onun evine altı sene önce gitmişim. Aptal bir ilkokul matematiği hesabı değil bahsettiğim. Onun Sidney'deki evine sadece bir kez gittim. Bir kez. Daha çok gideriz sanmıştım. Daha çok zamanımız olacak sanmıştım. O altı sene neden ve nasıl geçti? Rüyamda gördüm onu. Bana birtakım öğütler veriyordu yattığı yerden. Aynı pijama vardı üzerinde, aynı hırka ve saçları yoktu yine. En son nasıl gördüysem öyleydi işte. Zayıftı ve yorgundu.

Halam her dört senede bir geldiği Türkiye tatillerinde (tatil eve dönmektir işte) dönüş vakti yaklaşırken derdi ki bana, bize: "Sidney'e varana dek içim paramparça gidiyorum ama ne zaman varıyorum oraya orası da benim evim artık. Ailem, dost bildiklerim orada."
 
Öyle bir gitti ki ben onu hala orada yaşıyor sanıyorum. Sanki iki sene sonra bir yaz tatili için gelecek yine. Öyle bir gitti ki mezarını bile ziyaret edemedik. Evini, yurdunu geride bırakıp yeni bir ev inşaa etti elleriyle sıfırdan. Tatile diye geldiği çocukluğunun, gençliğinin evine bir hastalığın pençesinden kurtulmaya geldi ardından. Olmadı. Neden olmadı? Dişi, tırnağıyla kurduğu evine ölmeye gitti sonra. Hangisi gerçek eviydi?

Acaba hiç evi oldu mu?

ama ayak bastım oraya ve saplandı topuğum kilden toprağa...

Tüm şehirleri dağıttılar.

Herkes gitti.

Geride kalanların söyleyecek bir sözü yok. Geri kalanlar dilsiz, geri kalanlar yoksul, geri kalanlar öksüz... Geri kalanlar zamanı gelse de yok olsak der gibi...

Yitmeye bunca hevesli bir başka kalabalık görmemişsinizdir.

Ve sessizlik... Aklımdan çıkmayan o sessizlik...

Tüm şehir dağıtılmışken, tüm şehirler yağmalanmışken, her şeye hakim olan o kahrolası sessizlik... Aklımdan çıkmıyor.

Biz, onlar bizi öldürürken ne kadar da sessizdik.

Ölmeye, yitmeye nasıl da hevesliydik.

Kahramanlar da ölür, zaferler de kaybedilir.

Yoksul doğmadı insan

Doğamazdı

Bebekler bir gün katil olacaklarını bilemezdi

Yine de kapı eşiğine çökmüş adam bir akşamüstü

Aklında kendini asmanın telaşı

Ama yoksul doğmadı ki insan

Katil hele hiç

Düşündü adam

Hıdrellezi karşılamaya yakın

Yeni bir özdeyişin öznesi olarak:

Kahramanlar da ölür

Gün onların günü, zafer onların zaferi… Etrafımda hızla biriken coşkulu kalabalığa rağmen olduğum yere mıhlanmış, sessizce olup biteni izliyorum. Hayır, ağlamıyorum. Ağlayamıyorum, tüm bu olup bitenlerden sonra ağlayamıyorum. Kalabalık birikmeye, tutkuyla ilerlemeye devam ediyor. Elleri yumruk yumruk, tek bilek… Coşkulu nidalar yükseliyor alabildiğine. Kocaman bir karanlığın örttüğü bu kalabalık salyalarını akıta akıta zaferlerini kutluyor, bense bir köşede tek bir çıt bile çıkarmadan sadece izliyorum. Eskiden olsa diyorum. Eskiden olsa… Ama artık mecalim yok. Hem artık daha da kötüsü cesaretim yok. Bir uğultu yükseliyor. Bir alkış tufanı… Kalabalık kahramanlarını alkışlıyor. Hayır, onlar benim kahramanım değiller. Benim, bütün kahramanlarım öldüler. Evet, biliyorum: Kahramanlar da ölür.

Her şey hemen olmadı. Yavaş yavaş, alıştıra alıştıra girdiler kanımıza. Susmamamız gerektiğini biliyordum. Susmadık da inan olsun. Ama susturulmanın, hem de böylesi susturulmanın keskin bir sarhoşluğu var. Hani sarhoşken, kafası dumanlıyken insan olur olmadık yerlere çarpıp incittiğinde canını, örselediğinde etini acısı ayıklıkla beraber gelir ya. Bizlerinki de öyle oldu. Ayılınca birden bire omuzlarımıza yüklenmiş bin bir acıyla bulduk kendimizi.

İlk sokakta oldu. Yürüyordum. Saç diplerim korkunç bir acıyla bin yıllık uykusundan uyandı. Karanlık bir el saçlarımdan yakaladı beni. Başım aşağı yukarı saçlarımla sarsılırken ve omuzlarımdan düşen bedenim yerlerde sürünürken artık taraf olduğumuzu biliyordum. Biz ve onlar vardı artık. Biz ve onlar taraftık artık.

Yerde boylu boyunca uzanan bu beden benim bedenim mi diye düşündüm uzunca bir süre. Mideme hafif aralıklarla inen tekmeleri kafamda bir sistematiğe oturtmaya çalıştım sonra. Saat sesi ya da bir kalp atışı gibi… Bir darbe daha… Kısa bir sessizlik ve bir tane daha… Saçlarımda usulca akan sıcaklığı hissettim. Kaldırımda sessizce mazgallara doğru akan bu kan benim kanım mıydı? O bile yolunu bulurken nasıl olurdu da yolundan şaşabilenler olurdu. Gözlerim kararırken ve artık mideme inen tekmeleri saymayı bırakmak üzereyken kahramanlarımla tanıştım. Onlar da taraftılar. Taraf olmak zorundaydılar.

Sloganları gayet net duyuyorum. Dün neydilerse bugün de öyleler. Azgınlara, yolundan şaşmışlara gerekeni yaptık diyorlar. Yaptılar da inan olsun. Dün yapacağız diyorlardı yaptılar da inan olsun. Artık bir yol, umuda giden bir yol yok. Ama iyi tarafından da bakmak gerek. Artık ya zafer onların olursa endişesi de yok. Artık her şey neticelendi. Artık her şey aydınlandı. Önümde bir grup çocuk, gözlerinde nedenini bilmedikleri bir nefret… “Bir ideali yıkmak isterlerse önce çocukları öldürürler.” demişti kahramanım. “Çünkü çocuklar en hayalperest olanlardır. Çünkü çocuklar en cesur olanlardır.” Anladım ki çocukları sadece öldürmekle kalmıyorlar, onların ruhlarını da esir alıyorlar. Hani, ne yaşanmıştı kitapta. Adam, düzene karşı çıkar. Düzenin değişmeyeceğini bile bile üstelik... Sırf karşı çıkabilme ihtimaline inanabilme uğruna, sırf o ona öğretilmeyen başka bir düzen olabileceği ihtimaline inanabilme uğruna… Ama umut bir kere terk ettiyse evrenini terk etmiştir. Nitekim öyle de oldu mu insan kendini bir kestane ağacının altında sadece düzenin bir çarklısı olarak bulmakla kalmaz, düzeni severken de bulur. Belki de düzenin sana yapabileceği en büyük kötülük de budur.

Ama çocuklar, ama onlar sadece çocuklar…

Beni iteklemiyorlar, beni yerlerde sürüklemiyorlar. Taşlarıyla sopalarıyla üstüme yürümüyorlar. Artık o devreler geçti. Artık beni önemsemiyorlar. Artık bizim bir şeyler değiştirebileceğimize kanaat getirmiyorlar.

Bir garip kalp ağrısı şimdi geriye kalan… Her hatırlayınca içimde çöreklenen bir garip sızı… Kahramanlarımın beni baygın yattığım kaldırım taşından kucakladıklarında midemin orta yerinde hissettiğim ağrılardan değil bu ağrı. Bir garip kalp ağrısı işte… Kahramanlarım yitip gitmişken ben tüm bu yenilginin hayal kırıklığını yaşamak zorundayım. Her sabah yatağımdan doğrulduğumda tüm kahramanlarımın ölmüş olduğunu hatırlayıp, tüm ideallerimizin yıkılmış olduğu gerçeğini anımsayıp olduğum yere yığılmalıyım.

Ayıldığımda gözlerini gördüm kahramanımın. Bu gözler asla yanılmaz dedim. Bu gözler asla yenilmez. Burnumun ucunda keskin bir zift kokusu, damaklarımda patlayan dudağımın kanı onun gözlerini görünce tüm acımı unuttum. Bir yarın olduğuna inandım. Damarlarımda davanın aktığını hissettim.

O gece… O geceden bahsetmek istemiyorum aslında. Hayallerimize ve gençliğimize balyoz gibi inen o gecede beni nasıl sağ bıraktılar bilmiyorum. Bildiğim tek şey, o küçük odada tüm insanlık suçları birbirini kovalarken odada bulunan o diğer kişinin ellerinde kan vardı. Benim kanım, kahramanlarımın kanı, tanımadığım, tanıyamadığım, hiç tanıyamayacağım insanların kanı…

“Ellerinde kan var.”diyorum. Ense köküme derin bir sancı iniyor. “Ellerinde kan var” Yere doğru kapaklanıyorum. Suratımda betonun keskin soğukluğu… Ama hala “Ellerinde kan var.” Şakaklarımda patlamayı bekleyen namlunun sessizliği… Yine de “Ellerinde kan var. Kokusu asla çıkmaz.” Beni nasıl sağ bıraktılar bilmiyorum.

Kutlamalar devam ediyor. O gecenin canlandırması, bir müsamere… Ön saflarda çocuklar. Yüzlerinde heyecanla karışık bir haz duygusu… Midem bulanıyor. Renk vermiyorum ama.

Kahramanlarının dillerinde şehitlerine methiyeler… Galiba kalbimin orta yerine sonsuza değin mıhlanmış o düğüm yukarılara doğru yol alıyor, kaşlarımın ortasında bir yerde göz pınarlarımı buluyor. Koyuversem gözyaşlarımı bir şey olmaz. Başka ağlayanlar da var nasıl olsa. Onlar kendi şehitlerine ağlıyorlar. Ben kahramanlarıma, ideallerime, hayallerime, yenilgime, hayal kırıklıklarıma, onların zaferine ağlıyorum. Beni neden sağ bıraktılar? Gösteri devam ediyor. İstikamet şehitlikler… Onların şehitlikleri, bizlerinse toplu mezarları var. Beni neden sağ bıraktılar? Şakağımda namluyu hissettim, bir kere kan gördüm. Beni neden sağ bıraktılar?

Kahramanımın gözleri asla yanılmaz, asla yenilmez. O küçük odadan, sırayla herkesin o küçük odaya alınmayı beklediği soğuk, endişenin ter kokusuna karıştığı o izbeye doğru sürüklenirken duyduklarımı duymazlıktan geldim. İnsanlık suçları birbiriyle yarışıyordu. Sürgü kapının dışından sürüldüğünde odaya hâkim o sessizlik canımı sıktı. Çok geçmeden kahramanımın gözlerini gördüm. Kana bulanmış yüzünde korkudan eser olmayan tek yerdi. Onun gözleri asla yanılmaz, asla yenilmez. Feri sönmüş dahi olsa. Kapatmaya kıyamadım. Baksın istedim. Her şey bitmiş olsa da görsün istedim. Gözü arkada kalmasın istedim.

Kalabalık yavaştan dağılıyor. Bugünlük gösteri yeter. Eve giden yolumda eski birkaç anıyı kurcalıyorum. Dudaklarıma bir gülümseme yerleşiyor. Gökyüzünde her şeye inat bir kızıllık... Bir an için unutsam tüm o diğer olanları bu birkaç anıyla evin yolunu gözüm kapalı bulurum. Yüreğime umudu yeniden sokar, sokakta çocuklarla şakalaşır, evde kitapların arasına gömülür, toplanma saatinin yaklaşmasına yakın çayı demler, kapı zilinin çalmasını beklerim. Dar sokakları arşınlarken kahramanlarımla hararetli hararetli tartışır, başımıza geçen Cuma yediğimiz o okkalı sopayı bile gülerek anlatabilirim. Sokakta yediğim o ilk dayağın acısını bile unutabilirim. Çünkü benim kahramanımın gözleri asla yanılmaz, onun gözleri asla yenilmez. Feri sönmüş dahi olsa… Ama bir dakika… Gün onların günü değil mi? Zafer onların zaferi, devrim onların devrimi…

Not: 2009'da yazdığım küçük bir hikayedir bu. 

Varlığım bileklerimde

Bazen düşünüyorum da bu evren ben acı çekeyim diye kurulmuş olmalı.

Kocaman, koskocaman hayal kırıklıklarım var. Taşıyamayacağım kadar çoklar. Sırtımdalar.
Az önce banyoda kendimi öldürmek geçti aklımdan. Sağ bileğimde bir sancı var kaç gündür. Acaba kesilmemiş bilekler acır mı böyle? Geçen aklımdan lambaya bakarken bir halat bağlasam ağırlığımı çeker mi sorusu geçti.

Varlığımı ortadan kaldırmak bile benim sorumluluğum. 30'larımı göremeyeceğim sanırım.

Bu hayat bir ödül değil, bir ceza. Hepimizin cezası. Çekmekle yükümlüyüz.

Acınası varlıklarımızı sonlandırmak için yapabileceğimiz başka hiçbir şey yok ölmekten başka.

Her şeyi tek başıma yapmak zorundayım. Her şeyi... Kaybetttiğimi buradan anlıyorum.
 Varlığımı dahi kendim sonlandırmalıyım. Onda bile yalnızım.

Karnım tok, sırtım pek, ayaklarım çoraplı, saçlarım temiz ve pak. İşte bu bedeni hayatta tutmak benim görevim. Bu bedenden kurtulmak da öyle olmalı.
Oysa bana ait değil ki bu beden. Hiç benim olmadı ki... Neden tüm sorumluluğunu ben taşımak zorundayım?

Benim olsa, parmaklarım şu an önümde duran piyanoyu ikiletmeden çalardı. Parmaklarımın tek yapabileceği manasız bu satırları yazmak... Ve bileğim, bileklerim kesilmeleri gereken yerden sancıyarak bana sorumluluğumu mütemadiyen hatırlatmakta. Ve herkes gitti. İnan bana, herkes gitti. Bir başımayım, her şeyden sonra. Yanımda sarılabileceğim tek bir kişi yok. Günler birbirlerini kovalıyor. Birbirimize yaklaşacağımızı sandığımız o geçen günler bizi birbirimizden hızla uzaklaştırıyor. Herkes gitti. Diyebileceğim tek şey bu. Herkes gitti.

Üstümde aynı boktan kotum ve giyilmekten eğrimiş yün kazağım var. Mevsim kış. Mevsim bundan sonra hep kış.

Yapılacak binlerece iş var. Binlerce ve her biri bine katlamakta benim ölüm arzumu. Örneğin, bulaşıklar. Bulaşıkları yıkamamak için ölebilirim.

Elimdeki kalem bileğime isyan edemiyor. Kalemin hissedebileceği hiçbr duygu yok.

Ve bir saat beş dakika içinde geçiyor. Bir gün göz açıp kapamışçasına...

Giderek uzaklaşıyoruz birbirimizden. Aynı zaman diliminde değiliz ki biz.

Bir toz bulutundan dünyaya düşmek...

Hayatlarımızla oynuyorlar. Un ufak eder gibiler bizi. Hiçbir şeye sahip değiliz. Hiçbiri bizim değil. Soluduğumuz nefes dahi bizim değil. Hiçbiri, hiçbiri bizim olmadı. Ne acı... Acılarımıza, yenilgilerimize dahi sahip değiliz sanki. Bize ne kaldı yollardan başka?

Uykumun hep aynı zamanlarda bastırması bir tesadüf mü? Yollar mı var hep bize? Gençliğimiz öylece ellerimizden -olmayan ellerimizden- kayıp giderken yapabileceğimiz tek şey bu mu? Sonsuz bir uykuya yatmak... Bilmiyorum.

Corsica'da çektiğim fotoğraflara bakıyorum. Fotoğrafları severim. Anın durabilme, donabilme ihtimali sevilmeli, hep sevilmeli. Fotoğraflar, insanlardan ibaret. Gülümsemelerden, çocuksu sevinmelerden, tam olarak nasıl olduğunun unutulacağı anlardan ibaret. Ne zaman unutacağız birbirimizi? Tam olarak ne zaman sevmeyeceğiz birbirimizi? Bir gün tüm fotoğraflara rağmen hayatlarımızın kesişmiş olduğu gerçeğini terkedeceğiz bir şekilde. Öyle değil mi?

Hayatlarımızla oynuyorlar. Büyük, küçük var olan veya olmayan bir şeyler hayatlarımızla oynuyor. Un ufak edecekler bizi. Geriye hiçbir şey kalmayacak bizden. Hiçbir şey... Çünkü zaten hiçbirine hiçbir zaman sahip olmadık.

Yine bir uçakta başka bir yere savrulmadan önce, griliklere ulaşmadan hemen evvel, maviler çoktan gerilerde kalmışken irtifa kaybettiğimizi hissediyorum. Bulutsuzluklardan apar topar bulutlara gelmenin laneti olsa gerek. Ve trenler... Hep trenler... Ellerim hala tuz kokarken trenler...

İnsanlar biriktiriyorum. Tanıştığım birinin ona has bir halini farkında bile olmadan -bir bakıyorum- taklit ediyorum. Elleriyle saçını arkaya atışını, yarım yamalak gülümsemesini, sesini titretmesini bir şekilde hepsi bende vuku buluyor. Sonra düşünüyorum. Belki de hepimiz aynı tek kişiyiz. Farklı renklerde, dillerde, cinslerde ama tek bir kişi. Ve birbirimizin içine bakınca hatırlıyoruz. Tek olduğumuzu, bir olduğumuzu... Paramparça olduğumuzu... Un ufak olduğumuzu... Ama hatırlayınca o saçını öyle atıyor ya o saç senin oluyor sanki ya da o eller senin saçından geçiyor gibi. Kalbinin sızısı dahi, o bile yani, hissediliyor. Ama sen zaten kendi çaresizliğine gömülüyken bir diğerinin acısını sırtlayacak gücü bulamıyorsun kendinde. Unutmayı yeğliyorsun tek kişi olduğumuzu. Ne onun eli senin saçlarından geçiyor gibi oluyor ondan sonra ne de senin dudakların onda gülümsüyor. Herkes paramparça işte ondan sonra. Herkes yabancı. Herkes uzak. Herkes araya uzun, uzak, zor mesafeler girsin de birbirimizi unutalım der gibi.

Un ufak olmuş tek bir kişiyiz.

kahve ve eşyanın tabiatından kurtulmak

Kahveyi uykum açılsın diye içmiyormuşum bunca. Bir şey oluyor, değişik bir şey. Kalp atışlarım hızlanıyor ve aklıma eski güzel hatıralar geliyor. Mutlu olmaktan öte bir şey bu, eski anları çağırmış olmanın tadı. O yüzden sürekli kahve içmek istiyorum, yorgunluğumu alsın diye değil. Bu kötülüğün içinde artık ne kadar kaldıysa az buz iyi bir şeyler, çağırsın beni bulsun diye.

Ofiste çalışıyordum. Sebastian geldi, neden gülümsediğimi sordu. Gülümsüyor muydum sahiden? Aklımdan bir şeyler geçiyordu evet ama hep güzel şeyler olmalı. Yoksa neden gülümseyeyim ki? Gülümsemek güzeldi, farkında olmadan gülümsemekse eşsiz olmalı.

Müzik sesleri geliyor dışarıdan. Gidiyorum, geliyorum. Aynı ruhsuz şarkı çalmaya devam ediyor. Evin içinde olağanca yaşananları takip ederken bu müzik sesinin hiç kesilmemesi olacak iş değil ama oluyor.

Ali İsmail'in canavarca katledilmesini gösteren videoyu izliyordum. Bir şeylerden, birilerinden kaçarken bir başına o sokağa girme anı ve onu orada bekleyen insansılar. Onun kaldırımda o bir başına yatışı. Arkasındaki duvar ve katilleriyle sıkışmışlığı. O duvar dile gelir, o kaldırım taşları konuşur bu vahşeti. Biz de ekrana sabitleriz gözlerimizi ve iri damlalar doluşur pınarlarımıza. Görüntüyü geriye sarar, Ali İsmail'in kendini vahşetin sokağında bulmasını izleriz tekrar tekrar, tekrarların birinde, belki olaylar farklı gelişir ve Ali İsmail bakarsın sokağa girmez diye.

Bir zamanlar diye başlayarak anlatacak mıyız yaşanılan şu günleri? Gerçekten bugünler ileride bir gün "bir zamanlar" mı olacak?

Makyajımı çıkarmadım ve yatağımda çırılçıplak yatıyorum. Ne de klişe... Uzandığım yerden bunları yazıyorum. Yazıyorsam demek ki o kadar yorgun değil ellerim. O halde neden makyajım hala yüzümde? Sırf bu klişe dediğim an için mi? Ne kadar klişe diyip kendimle alay etsem de kendime dahi açıklayamadığım bir ya yoksa hissinden mi?

Öte yandan göz kapaklarım ağırlaşıyor ve sahiden nasıl da klişe! Ve kalem tutan elimde bir uyuşma ve aynı aptal müzik devam etmekte dışarıda.

Tüm yorgunluklar bu gece de benimle. Tüm sessizlikler de öyle. Bembeyaz boş duvarlar bu akşam da yerli yerindeler. Evden çıkarken bıraktığım ne varsa akşam eve girdiğimde yine olduğu gibi, bıraktığım gibi. Olan biteni, değişimi eşyada görmek imkansız. Parçalanmıyor eşya kendi kendine. Olanlar karşısında kendini oradan oraya vuramıyor, basıp gidemiyor dahi. Belki de bu yüzden yatağımda çırılçıplak uzanıyorum. Tüm eşyalardan, tüm kıyafetlerden arınmış görebilmek için izlerini tüm bu yaşananların.

Tüm kıyafetlerimden arındığımda belki de gerçek bedenim bir yerlerde tamamen ortaya çıkacak.

Öldürülmek için yaratılanlar: İnsanlar

İçlerinde en acımasız olanı Tanrı'ydı.

Öyle olmasa tüm bu olanların başka türlü bir açıklaması olurdu. Tanrı verir ve alır.
Onun kurduğu bu düzen sadece buna dayanmaktadır. Tanrı bize hayatı verir ve sonra geri alır. Aslında Tanrı bize hayatı, bizden geri almak için verir.

Tanrı bizi öldürmek için yaratır.

O halde Tanrı, içlerinde en acımasız olan olmalı. En acımasızı. Bize bir mucize bahşeder ama onu geri alacağını hiçbir zaman unutturmaz. Yolumuzu tuzaklarla donatır. Acılar ve ıstıraplarla dolu zamanlara rağmen de bizi yaşatmayı ihmal etmez. Böylesi bir Tanrı'nın neden kudretli olması gerektiğini anlayamıyorum. Acımasız bir kurgu oysa yaşantımız. Belki de karşılaştığımız tüm kötü insanlarda Tanrı'nın bu acımasız yansımasını görüyoruz. Eğer bahsedilen bu Tanrı gerçekten varsa kötülük bu Tanrı'nın dünyaya izdüşümü olmalı. Ben, eğer Tanrı'nın, varsa, bu kadar acımasız olmasını anlayamıyorum. İyiliği seçmek istiyorum.
Sözünün ettikleri Tanrı'nın kötü olmasa dahi acımasız olduğunu düşünüyorum. O halde, Tanrı'nın hiç var olmadığını seçmek bir bakıma iyiliği seçmek oluyor. Ama sadece bir bakıma. Çünkü ben de bir insanım ve zaaflarım var. Ve korunma, kollanma ihtiyacına mazhar olduğum gaflet anlarında bir varlığa sığınmak öfkemi ve çaresizliğimi yatıştırıyor. Üzüntümü biraz olsun hafifletiyor. Ama bunlar dediğim gibi gaflet anları.

Düş kurmayı, düşlerinin gerçekleşmediğini öğrenmeye başladığında bırakıyor ve yetişkinler dünyasına koşar adımlarla katılıyor insan. Peki Tanrı'yı neden bırakamıyor insan böyle kolayca arkasında? Düşler bu dünyaya ait şeyler ve gerçekleştirilemediklerinde bırakılabilecek denli  önemsizler, öyle mi? Kendi düşlerinden, arzularından dahi vazgeçebilirken insan neden tek bir zaafını yenemiyor? Aslında cevabı net: Bilinen evrenin tüm sorumluluğunu sırtında taşımak istemiyorsun. Bilinen evrenin bilinen en üstün canlı türü olmak, büyük bir sorumlulukla geliyor. Oysa belki insan kibrini yenip en üstün canlı türü olmadığı fikrine, herhangi bir başka üstün canlı türü olsun ya da olmasın, alışabilse Tanrı'yı arkasında bırakır. Ne tuhaf! Tanrı'dan kurtulmak için, Tanrı'ya ulaşmak için salık verilen en önemli şeylerden birini yapman gerek: Kibri yenmek!

Tanrı'nın varlığı da yokluğu da kibirden besleniyor. Tanrı'yı yok etmek için de var etmek için de kibir ve alçakgönüllülük gerekli. Tanrı aslında hem var hem yok. Gerçek bir muamma, büyük bir çelişki. Büyük bir mantık hatası.